BONO (SENET) NEDİR? İMZALAMADAN ÖNCE NELERE DİKKAT EDİLMELİDİR?

Günlük hayatta “senet” olarak bildiğimiz bono, borç ilişkilerinde en sık kullanılan kıymetli evraklardan biridir. Ev veya araç alımından eğitim ücretlerine, taksitli satışlardan ticari ilişkilere kadar pek çok işlemde karşımıza çıkabilir.
Ancak bono, sıradan bir borç belgesi değildir. Usulüne uygun düzenlenmiş bir bono, alacaklıya borcun tahsili bakımından önemli hukuki imkânlar sağlar. Bu nedenle bir bonoya atılan imzanın sonuçları, çoğu zaman sıradan bir sözleşmeye veya borç belgesine atılan imzadan daha ağır olabilir.
BONO NEDİR?
Bono, Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen bir kambiyo senedidir. En basit ifadeyle bono; düzenleyen kişinin, belirli bir miktar parayı belirli bir kişiye veya onun göstereceği kişiye ödeme konusunda verdiği yazılı ve şekle bağlı bir ödeme vaadidir.
Örneğin bir kişi satın aldığı malın bedelini üç ay sonra ödemeyi kabul ederek satıcı lehine bono düzenleyebilir. Böylece düzenleyen kişi, bonoda yazılı bedeli vadesinde ödeme taahhüdü altına girer.
Burada önemli olan husus şudur: Bono yalnızca “borcum vardır” şeklinde basit bir yazılı beyan değildir. Kanunun aradığı şartları taşıması hâlinde kambiyo senedi niteliği kazanır ve kendisine özgü hukuki sonuçlar doğurur.
BONO NEDEN VERİLİR?
Bono çoğunlukla mevcut veya doğacak bir para borcunun ödenmesini güvence altına almak amacıyla kullanılır.
Mal veya hizmet satışlarında bedelin vadeli ödenmesi, ticari ilişkiler, araç satışları, eğitim hizmetleri, taksitli borçlar ve benzeri birçok ilişkide bono düzenlenmesi mümkündür.
Örneğin 100.000 TL tutarında bir borcun beş taksitte ödenmesi kararlaştırılmışsa, taraflar her taksit için ayrı bir bono düzenleyebilirler. Böylece hangi tutarın hangi tarihte ödeneceği senet üzerinde açıkça gösterilebilir.
Bununla birlikte bononun hangi hukuki ilişki nedeniyle verildiğinin ayrıca belgelenmesi önemlidir. Çünkü bono ile bononun düzenlenmesine neden olan temel borç ilişkisi birbirinden farklı hukuki kavramlardır.
BONONUN ZORUNLU UNSURLARI NELERDİR?
Bir belgenin bono olarak kabul edilebilmesi için Türk Ticaret Kanunu’nun aradığı şekil şartlarını taşıması gerekir.
Kural olarak bonoda;
● Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresinin,
● Belirli bir bedelin kayıtsız ve şartsız ödenmesi vaadinin,
● Vadenin,
● Ödeme yerinin,
● Kime veya kimin emrine ödeme yapılacağının,
● Düzenlenme tarihi ve yerinin,
● Bonoyu düzenleyen kişinin imzasının
bulunması gerekir.
Ancak kanun bazı eksiklikler bakımından tamamlayıcı hükümler de öngörmüştür. Örneğin vadesi gösterilmeyen bono görüldüğünde ödenmesi gereken bono sayılabilir. Bu nedenle bir unsurun bulunmaması her durumda otomatik olarak belgenin geçersiz olduğu anlamına gelmez.
Buna karşılık bazı unsurların eksikliği belgenin kambiyo senedi niteliğini tamamen ortadan kaldırabilir.
BONO İMZALARKEN NELERE DİKKAT EDİLMELİDİR?
Belki de en önemli konu budur.
Boş veya önemli bölümleri doldurulmamış bir bononun imzalanması son derece ciddi riskler doğurabilir. “Sonra doldururuz”, “muhasebe tamamlayacak”, “sadece prosedür gereği imzalıyoruz” gibi ifadelerle boş senet imzalanması uygulamada büyük uyuşmazlıklara yol açabilmektedir.
Bono imzalanmadan önce özellikle;
bedelin, vadenin, alacaklının, düzenleme tarihinin ve ödeme bilgilerinin doğru olup olmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.
Rakamla yazılan bedel ile yazıyla yazılan bedelin uyumlu olması sağlanmalıdır. Senet üzerinde sonradan ekleme yapılmasına elverişli gereksiz boşluklar bırakılmaması da önemlidir.
Bir başka önemli husus, neden bono verildiğinin belgelendirilebilmesidir.
Örneğin bono bir araç satışının kalan bedeli için veriliyorsa satış sözleşmesinde bu hususun belirtilmesi; bir eğitim ücretinin taksiti için düzenleniyorsa ödeme planıyla ilişkisinin kurulması; teminat amacıyla veriliyorsa bunun hangi sözleşmenin teminatı olduğunun açıkça yazılı hâle getirilmesi ileride çıkabilecek uyuşmazlıklar bakımından büyük önem taşır.
Ödeme yapıldığında da yalnızca “borcu ödedim” demekle yetinilmemelidir. Ödemenin belgelendirilmesi ve mümkünse bononun aslının borçluya geri verilmesi gerekir. Aksi takdirde bedeli ödenmiş bir bononun daha sonra yeniden tahsile konu edilmesi iddiasıyla karşılaşılabilir.
TÜKETİCİ İŞLEMLERİNDE BONO: ÖZELLİKLE DİKKAT!
Bono konusunda tüketiciler bakımından ayrıca önemli bir yasal koruma bulunmaktadır.
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca, tüketicinin yaptığı işlemler nedeniyle kıymetli evrak niteliğinde yalnızca nama yazılı ve her bir taksit ödemesi için ayrı ayrı olacak şekilde senet düzenlenebilir.
Başka bir ifadeyle, örneğin bir tüketici mobilya, elektronik eşya, eğitim hizmeti veya benzeri bir mal veya hizmeti 12 taksitle satın almışsa, satıcı veya sağlayıcının tüketiciden toplam borcun tamamını içeren tek bir bono alması tüketici hukuku bakımından ciddi sorun doğurur. Kanunun öngördüğü sistemde her taksit için ayrı ayrı senet düzenlenmesi gerekir.
Üstelik bu senetlerin nama yazılı olması zorunludur.
Bunun nedeni tüketiciyi korumaktır. Çünkü kambiyo senetleri tedavül kabiliyetine sahiptir. Tüketicinin satıcıya verdiği senedin üçüncü kişilere devredilmesi, tüketicinin daha sonra satıcıya karşı ileri sürebileceği bazı savunmaları üçüncü kişiye karşı ileri sürmesi bakımından ciddi hukuki sorunlar yaratabilir.
Örneğin tüketici bir hizmet için bono vermiş ancak hizmet hiç sunulmamış olabilir. Satıcıyla tüketici arasındaki temel ilişki bakımından tüketicinin önemli itirazları bulunmasına rağmen senedin dolaşıma sokulması tüketiciyi ayrıca kambiyo senedinden kaynaklanan taleplerle karşı karşıya bırakabilir.
Kanun tam da bu riski azaltmak amacıyla tüketici işlemlerinde senedin nama yazılı olmasını ve her taksit için ayrı ayrı düzenlenmesini aramaktadır.
Daha da önemlisi, kanunda bu kurala aykırı olarak düzenlenen kambiyo senedinin tüketici yönünden geçersiz olduğu açıkça belirtilmiştir.
Dolayısıyla tüketici olarak bir mal veya hizmet satın alırken önünüze bono konulduğunda;
“Bu senet hangi taksite ilişkin?”, “Neden toplam borç için tek senet düzenleniyor?” ve “Bu senet nama mı, emre mi yazılı?” soruları mutlaka sorulmalıdır.
Özellikle tüketici işlemlerinde “borcun tamamı için tek senet imzalayın, biz taksitleri ödedikçe düşeriz” şeklindeki uygulamalara karşı dikkatli olunmalıdır.
Burada ayrıca önemli bir ayrım vardır: Senedin tüketici yönünden geçersiz olması, tüketicinin satın aldığı mal veya hizmet nedeniyle doğmuş olan asıl borcun kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez. Somut olayda temel sözleşmeden kaynaklanan borç devam edebilir. Geçersizlik, tüketiciye karşı kanuna aykırı şekilde düzenlenen kambiyo senedinin sağladığı hukuki imkânlardan yararlanılması bakımından önem taşır.
BONO İLE SIRADAN BORÇ BELGESİ ARASINDAKİ FARK NEDİR?
Bir kişinin bir kâğıda;
“Ahmet’e 100.000 TL borcum vardır.”
yazıp imzalaması, şartlarına göre borcun varlığını gösteren önemli bir yazılı delil oluşturabilir. Ancak bu belge tek başına bono değildir.
Bono ise kanunda öngörülen şekil şartlarına bağlı bir kıymetli evrak ve kambiyo senedidir.
Aradaki en önemli pratik farklardan biri alacağın icra yoluyla tahsilinde ortaya çıkar.
Adi bir alacak bakımından alacaklı genel haciz yoluyla ilamsız takip yapmak zorunda kalabilirken, geçerli bir bonoya sahip olan alacaklı şartları oluşmuşsa kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatabilir.
Bu takip yolu, alacaklı açısından daha güçlü ve hızlı bir tahsil mekanizmasıdır. Borçlunun itiraz ve şikâyet yolları ile bunların süreleri de genel haciz yoluyla takipten farklıdır.
Dolayısıyla “Nasıl olsa yalnızca bir kâğıda imza attım.” düşüncesi bono bakımından oldukça tehlikelidir.
BONO NASIL TAHSİL EDİLİR?
Bono vadesinde ödenirse taraflar arasındaki ilişki olağan şekilde sona erer. Ancak vadesi geldiği hâlde ödeme yapılmazsa alacaklı hukuki yollara başvurabilir.
Geçerli bir kambiyo senedine dayanan alacaklı, koşulları mevcutsa kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi başlatabilir.
Takibin başlamasıyla borçluya kambiyo senetlerine özgü ödeme emri gönderilir. Borçlunun borca veya imzaya itirazı varsa kanunda öngörülen kısa süreler içerisinde yetkili mercie başvurması gerekir.
Burada önemli bir farklılık vardır: Genel haciz yoluyla ilamsız takipte ödeme emrine yapılan itiraz kural olarak takibi durdururken, kambiyo senetlerine özgü takipte sistem ve başvuru yolları farklıdır. Bu nedenle kambiyo senedine ilişkin bir ödeme emri tebliğ edildiğinde sürelerin geçirilmemesi son derece önemlidir.
Borçlu süresinde gerekli hukuki yollara başvurmaz ve borç da ödenmezse takip kesinleşerek haciz ve devamındaki cebri icra işlemlerine kadar ilerleyebilir.
“TEMİNAT SENEDİ” YAZMAK YETERLİ MİDİR?
Uygulamada sık karşılaşılan sorunlardan biri de budur.
Taraflar bazen bir sözleşmenin ifasını güvence altına almak amacıyla bono düzenlemekte ve bunu “teminat senedi” olarak adlandırmaktadır. Ancak bir bononun hangi ilişkinin teminatı olarak verildiği, hangi şartlarda tahsil edilebileceği ve teminat ilişkisinin kapsamı açık şekilde ortaya konulmadığında ciddi uyuşmazlıklar çıkabilir.
Bu nedenle özellikle yüksek bedelli işlemlerde yalnızca bono düzenlemek yerine, bononun hangi temel sözleşmeye dayanılarak ve hangi amaçla verildiğinin yazılı şekilde kayıt altına alınması daha güvenlidir.
SENEDİ ÖDEDİM, NE YAPMALIYIM?
Bono bedeli tamamen ödendiğinde en güvenli yöntemlerden biri senedin aslını geri almaktır.
Ödemenin banka aracılığıyla yapılması hâlinde açıklama kısmında hangi bononun ödendiğinin anlaşılmasını sağlayacak bilgilerin bulunması da ileride ortaya çıkabilecek uyuşmazlıklarda önem taşıyabilir.
Özellikle taksitler için ayrı ayrı bono düzenlenmişse her taksit ödendiğinde ilgili bononun geri alınması, mümkün değilse ödemenin açık ve tereddütsüz şekilde belgelendirilmesi gerekir.
SONUÇ OLARAK
Bono, günlük dilde “senet” olarak ifade edilse de hukuken sıradan bir kâğıt parçası değildir. Kanunun öngördüğü şartları taşıyan bir bono, alacaklıya kambiyo hukukundan ve icra hukukundan kaynaklanan önemli haklar sağlayabilir.
Bu nedenle;
Boş bono imzalanmamalı, bedel ve vade kontrol edilmeli, kimin lehine düzenlendiği açık olmalı, bononun hangi borç ilişkisi nedeniyle verildiği belgelendirilmeli ve borç ödendiğinde mümkünse senedin aslı mutlaka geri alınmalıdır.
Tüketici işlemlerinde ise ayrıca her taksit için ayrı senet düzenlenip düzenlenmediği ve senedin nama yazılı olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Aynı şekilde elinde bono bulunan alacaklının da senedin geçerli olup olmadığını, vadesini, zamanaşımını ve hangi takip yolunun kullanılacağını değerlendirmeden icra takibine girişmesi hak kaybına neden olabilir.
Unutulmamalıdır ki, bonoya atılan küçük bir imza, oldukça büyük hukuki sonuçlar doğurabilir. Özellikle yüksek bedelli senetlerde veya senedin teminat amacıyla verildiği işlemlerde, imza öncesinde hukuki destek alınması; uyuşmazlık çıktıktan sonra ise süreler geçirilmeden hareket edilmesi hak kayıplarının önüne geçilmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.
Av. Berkay TOPRAK